Gdy mówimy o japońskim teatrze tradycyjnym, na myśl przychodzą dwa wielkie nurty: kabuki — pełne ekspresji, koloru i dramaturgii widowisko dla szerokiej publiczności, oraz nō — ascetyczne, medytacyjne i głęboko zakorzenione w buddyzmie i shintoizmie. Oba gatunki wpisane są na listę UNESCO jako Niematerialne Dziedzictwo Kulturowe Ludzkości i nadal żyją na japońskich scenach — choć powstały w zupełnie różnych epokach i środowiskach społecznych.
Krótka historia obu form teatralnych
Teatr nō (能) powstał w XIV wieku za sprawą Kan’amiego i jego syna Zeamiego Motokiyo, którzy przekształcili ludowe widowiska sarugaku w wyrafinowaną formę artystyczną pod patronatem szoguna Ashikagi Yoshimitsu. Zeami spisał traktaty o estetyce nō, wprowadzając koncepcję yūgen — subtelnej, nieuchwytnej piękności. Z kolei teatr kabuki (歌舞伎) narodził się na początku XVII wieku, założony — według tradycji — przez kapłankę Izumo no Okuni, która wykonywała awangardowe tańce nad rzeką Kamo w Kioto. Kabuki szybko stało się rozrywką klasy kupieckiej (chōnin) w okresie Edo, a po zakazie występów kobiet (1629) i młodych mężczyzn (1652) rozwinęło się w formę z wyłącznie dorosłymi aktorami męskimi (yarō kabuki).
Kabuki vs nō — 12 kluczowych różnic
| Aspekt | Nō | Kabuki |
|---|---|---|
| Powstanie | XIV w. (okres Muromachi) | pocz. XVII w. (okres Edo) |
| Patronat | arystokracja, samurajowie | klasa kupiecka (chōnin) |
| Tempo | bardzo wolne, medytacyjne | dynamiczne, pełne akcji |
| Maski | tak — drewniane, rzeźbione | nie — zamiast masek rozbudowany makijaż kumadori |
| Scena | otwarta, cedrowa, z dachem | zamknięta, z mechanizmami (obrotowa scena, klapami) |
| Hanamichi | most hashigakari (wejście) | hanamichi — pomost przez widownię |
| Aktorzy | wyłącznie mężczyźni | wyłącznie mężczyźni (onnagata grają role kobiece) |
| Muzyka | flet nōkan + 3 bębny + chór utai | shamisen + bębny + śpiew nagauta |
| Repertuar | ok. 250 sztuk klasycznych | setki sztuk + nowe adaptacje |
| Kostiumy | bogate, ale stonowane kolory | spektakularne, jaskrawe, wielowarstwowe |
| Tematyka | duchy, bogowie, walka duchowa | miłość, zemsta, honor, codzienność |
| UNESCO | 2008 (wcześniej 2001 — Masterpiece) | 2005 |
Maski nō — okno do świata duchów
Maski nō (nōmen lub omote) to jedne z najdoskonalszych przykładów japońskiego rzemiosła. Rzeźbione z drewna cyprysowego hinoki, malowane naturalnymi pigmentami i pokrywane laką, potrafią — dzięki genialnemu projektowi — wyrażać różne emocje w zależności od kąta nachylenia głowy aktora. Uniesiona twarz (terasu) wygląda na uśmiechniętą, opuszczona (kumorasu) — na smutną. Istnieje około 60 typów masek, podzielonych na kategorie:
- Okina — starzec, maska rytualna używana w spektaklach noworocznych
- Jō — stary mężczyzna (np. Asakura-jō, Sankō-jō)
- Onna-men — kobiety (młode: Ko-omote, Waka-onna; dojrzałe: Fukai; demony: Hannya)
- Otoko-men — młodzi mężczyźni, wojownicy
- Kishin — demony i duchy zemsty
„Podczas mojego pobytu w Kioto miałam okazję uczestniczyć w warsztacie rzeźbienia masek nō u mistrza Udaki Michishige. Trzymając w rękach blok drewna hinoki, poczułam ciężar tradycji sięgającej sześciuset lat. Mistrz powiedział mi, że dobra maska nie wyraża jednej emocji — ona zawiera je wszystkie, a to aktor decyduje, którą odsłonić.” — Hana Kowalska
Kumadori — makijaż kabuki
Kabuki nie używa masek — zamiast tego aktorzy stosują rozbudowany makijaż kumadori, w którym kolorowe linie na białej twarzy podkreślają charakter postaci. Czerwone linie (beniguma) oznaczają bohaterów pełnych cnót — odwagi, siły, sprawiedliwości. Niebieskie (aiguma) wskazują na chłodnych złoczyńców, a brązowe — na nadprzyrodzone istoty. Aktor nakłada makijaż samodzielnie, warstwa po warstwie, co może trwać nawet godzinę.
Jak obejrzeć spektakl?
Obejrzenie kabuki lub nō w Japonii jest łatwiejsze, niż się wydaje — nie wymaga znajomości japońskiego ani specjalnego przygotowania. Oto najważniejsze informacje:
| Teatr | Lokalizacja | Gatunek | Cena biletu | Uwagi |
|---|---|---|---|---|
| Kabukiza | Tokio (Ginza) | kabuki | 4 000–20 000 ¥ | Bilety jednoaktowe (hitomaku-mi) od 1 500 ¥ |
| National Noh Theatre | Tokio (Sendagaya) | nō/kyōgen | 2 600–6 000 ¥ | Napisy w języku angielskim |
| Minamiza | Kioto (Shijō) | kabuki | 5 000–27 000 ¥ | Najstarszy teatr kabuki — od 1610 r. |
| Kanze Noh Theatre | Tokio (Shibuya) | nō | 3 000–10 000 ¥ | Szkoła Kanze — największa szkoła nō |
| National Theatre | Tokio (Hayabusachō) | kabuki/bunraku | 1 800–12 000 ¥ | Słuchawki z tłumaczeniem angielskim |
| Ōtsuki Nōgakudō | Osaka | nō | 3 000–7 000 ¥ | Kameralny teatr z bliskością sceny |
| Nō Theatre Nagoya | Nagoya (zamek) | nō | 2 000–5 000 ¥ | Spektakle plenerowe latem (takigi nō) |
Kabuki i nō w Polsce
W Polsce okazje do obejrzenia żywego kabuki lub nō pojawiają się rzadko, ale nie są zerowe. Festiwal Teatru Orientalnego w Warszawie oraz festiwal Brave w Bydgoszczy gościły japońskie trupy. Warto śledzić program Instytutu Japońskiego przy Ambasadzie Japonii w Warszawie — regularnie organizują pokazy filmowe i wykłady o teatrze tradycyjnym. Ponadto serwisy NHK World i Digital Theatre udostępniają nagrania spektakli z napisami angielskimi — to doskonały sposób na pierwsze spotkanie z tradycyjnym teatrem japońskim, zanim zdecydujesz się na bilet w Tokio czy Kioto.
Niezależnie od tego, czy wybierzesz medytacyjną powolność nō, czy barwną eksplozję kabuki, jedno jest pewne — japońska scena oferuje doświadczenie, jakiego nie znajdziesz w żadnym innym teatrze na świecie.
