Etegami na jesień: japońskie pocztówki malowane ręcznie bez talentu do rysowania

Etegami na jesień można stworzyć bez przygotowania plastycznego, szkicownika i opanowanej techniki rysunku. Jak informuje redakcja Matsuki, podstawowa zasada tej japońskiej formy korespondencji brzmi „ヘタでいい ヘタがいい” — w przybliżeniu: może być nieporadnie, właśnie nieporadność jest dobra. Organizacja podkreśla, że celem nie jest stworzenie perfekcyjnego obrazu, lecz ręcznie wykonanej wiadomości, w której widoczny pozostaje charakter autora.

Etegami oznacza dosłownie list z obrazkiem. Najczęściej powstaje na kartce pocztowej: autor obserwuje znajdujący się przed nim przedmiot, rysuje jego kontur, dodaje kolor i kilka słów skierowanych do konkretnego odbiorcy. Jesień daje przy tym naturalny zestaw prostych motywów — liść, owoc, kasztan, gałązkę czy dynię — które odpowiadają podstawowej zasadzie etegami: przedstawianiu rzeczy znajdujących się blisko autora, zamiast kopiowania gotowych wzorów.

Etegami nie jest miniaturowym obrazem do oceny

Oficjalna definicja Japan Etegami Association jest bardzo konkretna: etegami to „wysyłanie listu z obrazkiem”. Podstawą jest ręczne wykonanie. Na pocztówce pojawiają się zwykle kwiaty, warzywa albo inne codzienne przedmioty, a obok nich krótka wiadomość przeznaczona dla odbiorcy.

To odróżnia etegami od ćwiczenia z rysunku. Nie chodzi o zachowanie idealnych proporcji, realistyczne światłocienie ani pokazanie umiejętności technicznych.

„ヘタでいい ヘタがいい” — „Można być nieporadnym — właśnie nieporadność jest dobra”.
(motto Japan Etegami Association, oficjalne materiały organizacji)

Według stowarzyszenia liczy się to, by autor pracował uważnie i własnym sposobem. Charakterystycznie nierówna linia, asymetria czy ślad pozostawiony przez pędzel nie są automatycznie błędami.

Dlatego osoba przekonana, że „nie potrafi rysować”, nie musi zaczynać od kursu perspektywy czy anatomii. Japan Etegami Association w odpowiedzi na pytania początkujących bezpośrednio wskazuje, że technika jest szczególnie odpowiednia również dla osób, które nie czują się dobrze ani w rysowaniu, ani w kaligrafii.

Bez szkicu i bez gumki: kartka od początku jest wersją ostateczną

Jedną z najbardziej charakterystycznych zasad etegami jest buttsuke honban — praca od razu na właściwej kartce.

Nie przygotowuje się wcześniej dokładnego szkicu, który później zostanie starannie przeniesiony. Nie chodzi również o wykonanie kilku prób i wybranie najlepszej.

Japan Etegami Association opisuje trzy podstawowe założenia:

• można rysować nieidealnie i zachować własny sposób prowadzenia linii;
• pracuje się od razu na właściwej kartce, bez wcześniejszego szkicowania;
• nie kopiuje się stworzonego przez inną osobę wzoru — obserwuje się prawdziwy przedmiot.

„W etegami nie ma pojęcia porażki”.
(Japan Etegami Association, instrukcja wykonywania etegami; tłumaczenie z japońskiego)

Ta zasada ma praktyczne konsekwencje. Jeżeli linia wychodzi w innym miejscu niż planowano, nie trzeba rozpoczynać pracy ponownie. Gotowa kartka zachowuje ślad ruchu ręki i momentu, w którym powstawała.

Co przygotować do pierwszego jesiennego etegami

Tradycyjny zestaw może wyglądać bardzo japońsko: pędzel, tusz sumi, farby gansai, paleta oraz odpowiednio chłonna pocztówka. Oficjalne materiały stowarzyszenia wymieniają oddzielny pędzel przeznaczony do prowadzenia linii oraz pędzel do nakładania koloru.

Nie jest to jednak obowiązkowa konfiguracja.

Japan Etegami Association wyraźnie zaznacza, że nie istnieje przepis nakazujący stosowanie konkretnego narzędzia. Pocztówkę można wykonać również piórem wiecznym, ołówkiem, kredką, dermatografem, a nawet narzędziem wykonanym z pałeczki.

Do pierwszej pracy wystarczą więc:

• pocztówka lub odpowiednio gruby papier;
• czarny tusz albo inne narzędzie pozwalające narysować wyrazisty kontur;
• kilka farb lub kredek;
• jeden rzeczywisty przedmiot, który będzie obserwowany podczas rysowania.

Nie ma potrzeby kupowania kilkudziesięciu kolorów ani profesjonalnego zestawu przed wykonaniem pierwszej kartki.

Tradycyjne farby gansai są pigmentowymi farbami stosowanymi w malarstwie japońskim. Stowarzyszenie poleca także tusz dlatego, że daje linie o różnej grubości, przejścia, przetarcia i rozlania, które reagują na sposób prowadzenia pędzla.

Jesienny motyw powinien leżeć przed autorem

Najłatwiejszym punktem startowym nie jest fotografia w telefonie, lecz prawdziwy przedmiot.

Oficjalna instrukcja zaleca początkującym warzywa i owoce, ponieważ ich formy są stosunkowo łatwe do uchwycenia. Po wybraniu motywu należy najpierw dokładnie mu się przyjrzeć.

Jesienią może to być choćby jabłko, gruszka, dynia, kasztan, owoc kaki, pojedynczy kolorowy liść czy niewielka gałązka. Nie trzeba tworzyć martwej natury z kilku przedmiotów. Jeden motyw wystarcza, a duży obiekt dobrze odpowiada sposobowi komponowania pocztówek opisanemu przez stowarzyszenie.

Instrukcja zaleca rozpoczęcie rysunku od miejsca, które jako pierwsze przyciąga uwagę, i prowadzenie konturu powoli oraz cienką linią. Motyw może być bardzo duży — nawet częściowo wychodzić poza krawędź pocztówki.

To szczególnie praktyczne przy pierwszej próbie. Zamiast próbować zmieścić cały liść lub owoc idealnie pośrodku kartki, można skupić się na jego charakterystycznym fragmencie.

Dlaczego linia w etegami wygląda inaczej

W tradycyjnym sposobie pracy pędzel trzyma się wysoko, lekko, zamiast chwytać go blisko włosia jak długopis. Łokieć pozostaje uniesiony, a palce, ramię i bark powinny być rozluźnione.

Nietypowy uchwyt ma celowo utrudnić pełną kontrolę nad linią. Według instrukcji Japan Etegami Association powoduje to większą koncentrację na końcówce pędzla.

Stowarzyszenie proponuje nawet konkretne ćwiczenie: prowadzić około 10 centymetrów linii przez mniej więcej minutę. Ćwiczy się kolejno linie poziome, pionowe, krzywe oraz znaki lub litery.

Tempo jest więc niemal przeciwieństwem szybkiego szkicowania. Kontur powstaje wolno, a późniejsze nakładanie koloru jest znacznie szybsze.

Koloru nie trzeba nakładać realistycznie

Po wykonaniu konturu przychodzi etap farby. Tutaj oficjalne zalecenie jest odwrotne niż przy rysowaniu linii: kolor powinien być nakładany szybko i rytmicznie.

Japan Etegami Association przestrzega przed mieszaniem zbyt wielu kolorów, ponieważ prowadzi ono do zabrudzenia barwy. Nie trzeba również dokładnie odwzorowywać koloru obserwowanego przedmiotu. Organizacja sugeruje raczej jasne wykończenie niż próbę fotograficznej wierności.

Przy jesiennym liściu nie oznacza to więc konieczności odtworzenia każdego przejścia między zielenią, żółcią i brązem. Kilka zdecydowanych plam koloru może wystarczyć.

Podobnie można potraktować dynię czy jabłko: kontur określa formę, a pigment tylko ją dopełnia.

Kilka słów jest równie istotne jak obrazek

Etegami nie kończy się na ilustracji. To nadal list.

Po wykonaniu obrazu dodaje się krótką wiadomość. Oficjalna instrukcja zaleca myślenie o konkretnej osobie, która otrzyma kartkę, oraz użycie własnych, prostych słów — takich, jakimi zwrócilibyśmy się do niej bezpośrednio. Pismo powinno pozostawać czytelne.

Nie potrzeba więc literackiego cytatu ani rozbudowanego życzenia. Kilka słów odnoszących się do pory roku, wspomnienia, spotkania albo namalowanego przedmiotu wystarczy, jeżeli rzeczywiście są skierowane do odbiorcy.

Kunio Koike, twórca etegami, ujmował tę zasadę jeszcze prościej:

„W liście nie ma rywalizacji z innymi”.
(Kunio Koike, twórca etegami, w materiale Japan Etegami Association; tłumaczenie z japońskiego)

Koike podkreślał, że pocztówka nie powstaje na konkurs ani po to, by zdobywać stopnie czy nagrody. Jej odbiorca ma po prostu przez chwilę poczuć radość z otrzymanej wiadomości.

Czerwona pieczęć i wysłanie kartki zamykają pracę

W tradycyjnym etegami ostatnim elementem kompozycji jest niewielka czerwona pieczęć. Japan Etegami Association wskazuje, że intensywna cynobrowa czerwień porządkuje wizualnie całą kartkę. Prostą pieczęć można przygotować nawet z gumki.

Potem następuje krok, którego nie powinno się pomijać: kartka ma trafić do odbiorcy. W oficjalnych zasadach pojawia się wręcz zalecenie, aby gotowe etegami koniecznie wrzucić do skrzynki pocztowej.

To istotna część tej praktyki. Etegami nie zostało stworzone jako obrazek do przechowywania w szkicowniku.

Skąd wzięło się współczesne etegami

Silnie rozwinięta dziś forma etegami jest związana z działalnością japońskiego artysty i kaligrafa Kunio Koike. Według oficjalnych informacji miasta Komae zaczął on tworzyć etegami w 1961 roku. W 1981 roku w urzędzie pocztowym Komae poprowadził pierwsze w Japonii zajęcia poświęcone etegami. W następnych latach publikacje, wystawy i kolejne warsztaty pomogły rozpowszechnić tę praktykę w całym kraju.

Komae oficjalnie promuje się jako miejsce narodzin etegami. W mieście działają warsztaty i galerie, a prace pojawiają się między innymi na stacji kolejowej, w urzędzie, przestrzeni miejskiej i na specjalnie dekorowanych skrzynkach pocztowych.

Wydana przez Japan Etegami Association w 2024 roku oficjalna książka poświęcona podstawom techniki zawiera osobny materiał o korzystaniu z czterech pór roku jako inspiracji. Pokazuje to, że sezonowość pozostaje naturalnym elementem tej formy korespondencji.

Jak zrobić pierwsze etegami na jesień krok po kroku

Najprostsza procedura zgodna z instrukcją Japan Etegami Association wygląda następująco: wybierz jeden znajdujący się przed tobą jesienny przedmiot i przez chwilę dokładnie go obserwuj. Następnie na właściwej pocztówce, bez szkicu ołówkiem, powoli wykonaj kontur. Nie poprawiaj go tylko dlatego, że nie jest idealny.

Kolor nakładaj znacznie swobodniej i szybciej, unikając mieszania wielu pigmentów. Dopisz kilka słów do konkretnej osoby. Jeżeli chcesz zachować tradycyjny charakter pracy, dodaj małą czerwoną pieczęć. Na końcu zaadresuj pocztówkę i ją wyślij.

Właśnie dlatego etegami bez talentu do rysowania nie jest uproszczoną wersją tej techniki przeznaczoną dla początkujących. Niedoskonała ręczna linia, praca bez wzoru oraz rezygnacja z poprawiania są częścią zasad, na których etegami zostało zbudowane.

O tym i innych przydatnych informacjach możesz przeczytać na naszej stronie internetowej. Polecamy również lekturę: Temari krok po kroku: jak zrobić japońską haftowaną kulę z nici bez specjalnych narzędzi